پیانوهای آکوستیک که از ارتعاش سیم برای تولید صوت استفاده می‌کنند مانند سایر سازهای زهی نظیر ویلن و گیتار باید برای داشتن صدای مطبوع کوک شوند. کوک کردن ساز پیانو در مقایسه با سازهای ذکر شده تفاوت‌های اساسی دارد. اولین تفاوت مربوط به تعداد سیم‌های این ساز است که این تعداد در پیانوهای استاندارد به بیش از ۲۳۰ سیم می‌رسد. درحالی که تعداد سیم‌های یک ویلن به ۴ و گیتار کلاسیک به ۶ محدود می‌شود! تعداد زیاد سیم‌های پیانو کوک کردن آن را بسیار مشکل‌تر می‌کند ولی خوشبختانه ماندگاری کوک در این ساز بسیار طولانی‌تر از سازهای زهی دیگر است.

پیانوهای دیجیتال به دلیل داشتن سیستم تولید صوت الکترونیکی در این بحث نمی‌گنجند.

قبل ازخواندن این بخش پیشنهاد می‌شود صفحه درباره پیانو را مطالعه فرمایید.

چرا پیانو از کوک خارج می‌شود؟

میزان رطوبت و دمای هوا

مهمترین عوامل از کوک خارج شدن پیانو تغییرات، به خصوص تغییرات ناگهانی دما و رطوبت محیط است. این دو عامل بیشترین تاثیر را بر ساند بورد ساز که از جنس چوب است می‌گذراند. هرگاه رطوبت هوای محیط زیاد شود ساند بورد با جذب رطوبت، کمی منبسط شده و درنتیجه با فشار به بریج که انتهای سیم‌های پیانو به آن وصل است کوک سیم ها را بالا می‌برد. عکس این اتفاق زمانی که هوای محیط خشک است می‌افتد و ساند بورد جمع‌تر شده و با آزاد‌تر شدن سیم ها کوک پیانو کم می‌شود. دمای هوا عامل دیگریست که روی ساند بورد و سیم‌های پیانو تاثیر می‌گذارد. سرما و گرما می‌توانند موجب تغییر حجم و اندازه جزیی این بخش‌های پیانو شوند. ولی همین تغییرات جزئی برای تغییر کوک ساز کافیست.

این تغییرات معمولاً در ابتدای نیمه اول و دوم سال اتفاق می‌افتد از این رو ابتدای هر نیمه می‌تواند زمان خوبی برای کوک کردن ساز باشد. تغییرات ناگهانی دما و رطوبت محیط بیشتر زمانی رخ می‌دهند که سیستم حرارتی-برودتی ساختمان به دلیل ترک ساکنین آن فعال نباشد. گرچه این اتفاق گاهی به دلیل ترک طولانی‌تر ساختمان مانند مسافرت ناگزیر است با این حال برای جلوگیری از تغییر کوک ساز بهتر است تا حد امکان شرایط محیطی یکنواختی برای ساز فراهم کرد.

نو بودن ساز

پیانوهای نو به دلیل خام و همساز نبودن بخش‌های تشکیل دهنده آن که عمدتاًً از جنس چوب و فلز است با سرعت بیشتری کوک خود را از دست می‌دهند. از این رو برای تثبیت کوک ساز ممکن است در سال اول خریداری بسته به مدل و کیفیت ساز تا ۴ بار یا بیشتر احتیاج به کوک داشته باشند.

حرکت دادن پیانو

حرکت دادن ساز به خصوص بلند کردن آن می‌تواند به راحتی کوک ساز را تغییر دهد. تکان و لرزش شدید ساز به سیم ها و ساند بورد فشار آورده و موجب تغییر تنش روی آن‌ها شده و در نتیجه ساز از کوک خارج می‌شود. برای جلوگیری از این اتفاق، تغییر مکان پیانو باید به آرامی و تا حد امکان به کمک چرخ‌های آن انجام شود.

نواختن با پیانو

شاید عجیب باشد ولی نواختن پیانو به خصوص زمانی که قوی می‌نوازید به مرور کوک ساز را تغییر می‌دهد. این بدان علت است که ضربه چکش‌های ساز موجب ارتعاش سیم ها شده و در نتیجه این ارتعاش ها به تدریج سیم ها از کوک خارج می‌شوند. این عامل در مقایسه با عوامل ذکر شده فوق تاثیر ضعیف‌تر و تدریجی تری بر کوک ساز دارد ولی در نهایت با گذر زمان می‌تواند موجب از کوک خارج شدن ساز شود. به همین دلیل حتی وقتی شرایط نگهداری پیانو مناسب باشد باز هم کوک آن تغییر می‌کند.

لق شدن سیم گیر ها

سیم گیرها قطعات کوچکی به شکل پین هستند که در درون چوب چند لایه (لمینیت )نصب و محکم شده اند و یک سر سیم‌های پیانو با آن‌ها وصل شده است. با چرخش این پین ها کوک سیم کم و یا زیاد می‌شود. سیم گیر ها به دلیل فشار و تنش بسیار زیادی که تحمل می‌کنند به تدریج و به مقدار جزئی در جای خود می‌چرخند. این چرخش پین ها هرچند کوچک می‌تواند تاثیر محسوسی در کوک پیانو ایجاد کند. از این رو به مرور زمان پیانو کوک خود را از دست می‌دهد.

در پیانوهای قدیمی سیم گیرها ممکن است در طول سالیان متمادی و در اثر فشار سیم یا چرخش زیاد به دلیل دفعات زیاد کوک لق شوند. این مشکل ممکن است به مرور و برای یک یا چند پین ایجاد شود که در نتیجه نت‌های مربوط به این سیم ها با فاصله کوتاهی پس از کوک شدن از کوک خارج می‌شوند. در اینگونه موارد تنها راه حل برای رفع این مشکل کمک گرفتن از یک تکنیسین مجرب تعمیر پیانو است.

چرا و در چه بازه زمانی باید پیانو را کوک کرد؟

پیانویی که از کوک خارج می‌شود جدای از آزار دادن گوش نوازنده به دلیل ناهماهنگ و نا موزون بودن صداها، به تدریج انگیزه نواختن را از هنرجو خواهند گرفت. به علاوه صداهای ناهماهنگ پیانو می‌تواند به مرور درک و دریافت هنرجو از اصوات درست را دچار اختلال کرده و یا به زبان عامیانه گوش هنرجو را خراب کند.

کوک مرتب و به موقع پیانو همچنین به حفظ و ماندگاری پیانو کمک خواهد کرد. عملکرد سیم ها و ساند بورد پیانو با کوک مرتب و البته نواختن ساز به تدریج بهتر شده و یا به اصطلاح ساز جا افتاده می‌شود.

اکثر تولید کنندگان و همچنین تکنیسین‌های پیانو حداقل ۲ کوک در سال را برای حفظ صدای درست ساز توصیه می‌کنند. با این حال بسته به نوع و میزان استفاده ای که از ساز می‌شود این تعداد می‌تواند متفاوت باشد. اگر ساز شما تنها به عنوان بخشی از مبلمان منزلتان بوده و استفاده بسیار کمی از آن می‌کنید ممکن است تا ۱ سال احتیاجی به کوک نداشته باشید ولی اگر حد اقل هفته ای ۱ بار با آن می‌نوازید شما به دست کم ۲ کوک در سال احتیاج خواهید داشت. پیانوهایی که به میزان زیاد از آن‌ها استفاده می‌شود -مانند پیانوهای نوازندگان حرفه ای یا پیانوهای آموزشگاه ها و سالن‌های کنسرت- ممکن است هر ماه نیاز به کوک داشته باشند.

همانطور که پیشتر گفته شد، شرایط خاص مانند تغییر ناگهانی رطوبت و دمای محیط و همچنین تغییر مکان ساز می‌تواند ساز را از کوک خارج کند. اگر بخواهیم این شرایط را در نظر نگیریم بهترین زمان برای کوک پیانو ابتدای هر فصل است که این کوک ها به کوک فصلی موسومند. برای پیانوهایی که به ۲ کوک در سال نیاز دارند ابتدای بهار و پائیز که شاهد تغییرات قابل ملاحظه دما و رطوبت محیط هستیم زمان مناسب کوک ساز خواهد بود.